Mã – Pháo đấu Xe: thế cờ mà quyền đi trước quyết định tất cả

Vị trí từng quân

Bài dùng hệ tọa độ đọc thẳng từ hình: cột 1–9 từ trái sang phải, hàng 1–10 từ trên xuống dưới. Tướng Đen ở (4,1), Soái Đỏ ở (5,10).

Các nước đi dưới đây ghi bằng ký pháp WXF mà ChessPlayX dùng thống nhất; nếu chưa quen, hãy xem cách đọc ký pháp cờ tướng. Toàn bộ số liệu trong bài được sinh ra bằng chính engine chạy các ván cờ tướng trên ChessPlayX, nên danh sách nước đi ở đây là danh sách đầy đủ, không phải ước lượng.

Đỏ đi trước: ba nước chiếu, không phải ba nước ngang nhau

Từ vị trí này Đỏ có 28 nước hợp lệ, trong đó đúng ba nước chiếu. Điều đáng chú ý không phải là con số ba, mà là số cách Đen có thể giải chiếu sau mỗi nước.

Hai nước ép buộc nhất là C7=6 và H6+7, cùng chỉ cho Đen hai lối thoát. Nước Mã lên trung lộ H6+5 trông đẹp mắt hơn vì nó dựng sẵn trục Mã – Pháo, nhưng lại cho Đen gấp đôi số lựa chọn. Khi giải cờ thế, hãy so số cách đỡ trước khi so vẻ đẹp của nước đi.

Sau C7=6, Tướng Đen không có một nước nào

Đây là chi tiết hay nhất của thế cờ. Sau khi Pháo bình sang cột 4, Sĩ Đen ở (4,3) trở thành ngòi, Pháo chiếu thẳng Tướng ở (4,1). Thử từng đường chạy của Tướng:

• Sang (5,1)? Không được. Cột 5 lúc này hoàn toàn trống từ (5,1) xuống Soái Đỏ ở (5,10), hai Tướng sẽ đối mặt trực tiếp. Luật cấm nước đi tạo ra tình huống này.
• Xuống (4,2)? Cũng không. Tướng vẫn nằm trên cột 4, Sĩ ở (4,3) vẫn là ngòi, Pháo vẫn chiếu.

Nên Tướng Đen có không một nước đi hợp lệ nào. Đen chỉ còn hai cách: R7=4 đưa Xe về (4,2) để thành ngòi thứ hai — Pháo cần đúng một quân chắn, hai quân là hết chiếu — hoặc A4-5 nhấc Sĩ lên (5,2) để rút ngòi đi.

Cùng con Mã, hai nước chiếu cho kết quả khác nhau

So sánh hai nước Mã cho thấy luật đối mặt tướng hoạt động theo cả hai chiều:

• Sau H6+5, Mã Đỏ đứng ở (5,3), tức là nằm chắn giữa hai Tướng trên cột 5. Chính con Mã Đỏ đã *mở khóa* nước K4=5 cho Đen: Tướng sang (5,1) giờ hợp lệ vì đã có quân chắn. Tổng cộng Đen có bốn cách đỡ.
• Sau H6+7, Mã Đỏ sang (3,3) và cột 5 vẫn trống. K4=5 trở lại thành nước cấm, nên Đen chỉ còn hai cách: K4+1 đưa Tướng xuống (4,2), hoặc R7=3 đưa Xe về (3,2) chặn chân Mã.

Bài học: một quân của chính bạn đặt vào trung lộ có thể vô tình gỡ bỏ hàng rào vô hình đang giam Tướng đối phương.

Đen đi trước: một nước chiếu duy nhất, và nó đủ

Đen có 20 nước hợp lệ và chỉ một nước chiếu: R7=5, Xe từ (7,2) bình sang (5,2). Cột 5 trống suốt từ đó xuống Soái Đỏ, nên Đỏ phải đỡ ngay.

Về mặt luật, Đỏ có năm cách giải chiếu. Nhưng năm cách đó không hề tương đương:

Cả ba nước chắn đều rơi vào cùng một cái bẫy: quân chắn đứng trên cột mà Xe đang kiểm soát, không có quân nào bảo vệ, và Đỏ cũng không có nước bắt lại. Nước chắn chỉ có giá trị khi nó sống sót được. Trên thực tế Đỏ chỉ còn hai nước đi Soái.

Giữa hai nước đó, K5=6 tốt hơn rõ rệt. Sau khi Soái sang (4,10), Đen chỉ còn một nước chiếu tiếp theo. Nếu Đỏ chọn K5=4, Soái sang (6,10) bước vào đúng tầm con Tốt Đen ở (7,9), và Đen có tới bốn nước chiếu: R5=6, R5+8, P7=6 và P7+1. Con Tốt mà nhiều người bỏ qua khi đếm quân lại là thứ tạo ra khác biệt.

Không bên nào có đòn chiếu hết cưỡng bức

Rất dễ nhìn một chuỗi chiếu rồi kết luận "Đỏ tiên thắng". Chúng tôi đã kiểm tra bằng máy thay vì phỏng đoán, dùng chính engine cờ tướng của ChessPlayX:

• Tìm kiếm chỉ đi nước chiếu, sâu 15 nước nửa lượt, tức tối đa tám nước chiếu liên tiếp: không bên nào chiếu hết được bằng một chuỗi chiếu liên tục.
• Tìm kiếm toàn bộ nước đi, cho phép cả nước lặng: không bên nào chiếu hết được trong vòng 5 nước đi.

Vì vậy, bài này không khẳng định thế cờ có đáp án "Đỏ tiên thắng" hay "Đen tiên thắng". Hai kết quả trên là phát biểu chính xác về một phạm vi tìm kiếm cụ thể, không phải kết luận về toàn bộ tàn cuộc. Muốn khẳng định kết quả cuối cùng cần nguồn gốc bài cờ kèm đáp án chính thức, hoặc một phân tích sâu hơn nhiều trên đúng vị trí này.

Điều có thể nói chắc chắn: quyền đi trước ở đây đáng giá hơn một quân Xe trong thời điểm cụ thể đó.

Ba điều thế cờ này dạy được

1. Đếm nước buộc trước khi đếm quân. Đen hơn hẳn lực lượng nhưng nếu đi sau vẫn phải đỡ chiếu. Khi giải cờ thế, hãy liệt kê đủ nước chiếu, rồi đếm số cách đỡ của đối phương cho từng nước.
2. Luật đối mặt tướng là một quân phòng thủ vô hình. Nó giam Tướng Đen sau C7=6, nhưng cũng tự tan biến khi Mã Đỏ bước vào cột 5. Trước khi đi một quân vào trung lộ, hãy kiểm tra xem nó mở ra lối thoát nào cho đối phương.
3. Nước chắn phải sống sót được. Ba trong năm cách đỡ chiếu của Đỏ là hợp lệ nhưng mất quân ngay lập tức. Hợp lệ và dùng được là hai chuyện khác nhau.

Tự kiểm tra lại thế cờ

1. Che phần dưới bài, nhìn ảnh và tự tìm cả ba nước chiếu của Đỏ.
2. Với mỗi nước, đếm số cách Đen giải chiếu. Đối chiếu với bảng ở trên.
3. Kiểm tra riêng cột 5: ở mỗi biến, hai Tướng có đối mặt nhau không, và quân nào đang chắn?
4. Ôn lại cách đi và bắt quân trong cờ tướng, rồi chơi một ván và để ý xem bạn có bao nhiêu nước chiếu ở những thời điểm quan trọng.

Câu hỏi thường gặp